Κατώφλι

Η εικαστικός

Έφη Σπύρου

στο Αι Λέξεις

IMG_2337A-wb
Έφη Σπύρου (Φωτογραφία @ Δέσποινα Σπύρου)

Με αφορμή τη νέα της έκθεση στο Σπίτι της Κύπρου με τίτλο «PLEXUS», μια από τις λαμπερές παρουσίες στον χώρο της τέχνης και από τις πιο δραστήριες καλλιτέχνιδες, η εικαστικός Έφη Σπύρου προτείνει στο Αι Λέξεις την λέξη κατώφλι. Ας δούμε μια βασική ερμηνεία της εκπληκτικής αυτής λέξης σύμφωνα με το λεξικό.

κατώφλι, ή και κατώφλιο, το
1. ξύλινο ή λίθινο δοκάρι που συνδέει τις πλευρές πόρτας στο κάτω μέρος τους: Κάθεται στο κατώφλι.
2. στάθμη, όριο, κρίσιμο σημείο μετά από το οποίο αρχίζει ή εκδηλώνεται κάτι (α. «το κατώφλι των γηρατειών» β. «κατώφλιο ακουστότητας»)

Συνέχεια

Advertisements

Bόστρυχος

Ο αναγνώστης του ιστολογίου με το νομοτελειακό ψευδώνυμο Πανδαμάτωρ Χρόνος μας πρότεινε την λέξη βόστρυχος! Τον ευχαριστούμε πολύ και περιμένουμε πάντα και τις δικές σας λεξιπροτάσεις στη σελίδα πάρε τη λέξη μου δώσε μου το χέρι σου.

Καταπληκτική λέξη με αβέβαιο ετυμολογικό παρελθόν αλλά και με πολύ ωραίο ήχο! Προσπαθήστε να την προφέρετε καθαρά, να την αρθρώσετε δυνατά στον χώρο και θα δείτε πόσο έντονη ενέργεια εμπεριέχει ο ήχος της! Ενέργεια που μεταδίδεται μέσα από τους αιώνες, μιας και η λέξη έχει αρχαία προέλευση. Ενδιαφέρον έχει η παραδοξότητα που κρύβει μέσα της. Μέσα στην τραχύτητα της, στη τριβή, στην πρόσκρουση των τριών συνεφαπτομένων συμφώνων, στο αρσενικό της γένος (ο Βόστρυχος) κρύβεται το γυναικείο κάλος και η ιδιότητα της θηλυκότητας, η νεότητα, η ανεμελιά. Η μπούκλα των μαλλιών.

Ας δούμε τι λέει το λεξικό αρχίζοντας από τον ρηματικό της τύπο:

Βοστρυχίζω [ρήμα μεταβατικό- βοστρύχισα, -μένος]

  1. κάνω τα μαλλιά μου μπούκλες, τα κατσαρώνω.
  2.  (μεταφορικά για κείμενο) επεξεργάζομαι γλωσσικά, χτενίζω.

βόστρυχος (αρσενικό {βοστρύχ-ου, ων, ους} = η μπούκλα, η τούφα από κατσαρά μαλλιά, πλεξίδα μαλλιών. 

Στην αρχαία Ελληνική γλώσσα έχει περισσότερες σημασίες όπως:

1. η έλικα του κλήματος
2. ονομασία εντόμου
3. Σε συνδυασμό με την λέξη  πυρ στη φράση «βόστρυχος πυρός»η αστραπή.

Πρόκειται λοιπόν για αρχαία λέξη άγνωστης ετυμολογίας. Ίσως συνδέεται με τον παράλληλο τύπο (με εκφραστικό σ) τής λέξης βότρυχος<βότρυς «τσαμπί (σταφύλια)» το οποίο όμως μπορεί απλώς να οφείλεται σε σύγχυση μεταξύ των δύο θεμάτων. Και οι δύο τύποι πάντως βόστρυχος/βότρυχος σώζονται σε νεοελληνικές διαλέκτους: βούτρυχος, βούρυχο, πόστρυχο= μπούκλα

π.χ. «Η κόμη των κοριτσιών σε αρχαίες παραστάσεις εμφανίζεται πλεγμένη σε βοστρύχους με περισσό κάλλος»

Επίσης εκπληκτικό είναι το γεγονός ότι συναντάμε πάρα πολλές συγγενικές λέξεις όπως: 

βοστρυχίζω, βοστρύχισμα, βοστρύχωμα, βοστρυχώνω, βοστρύχωση, βοστρυχωτός, βοστρυχηδόν, βοστρυχίς, βοστρυχοειδής, βοστρυχώδης.

Yποβρύχιος

Ευχαριστούμε πάρα πολύ τον φίλο του ιστολογίου  Άγγελο, ο οποίος πρότεινε την λέξη υποβρύχιος, που παρουσιάζει ένα αδόκητο, περίπλοκο και πολυσύνθετο ετυμολογικό ενδιαφέρον! Αρχικά ας δούμε την σημασία της λέξης

  1. (γενικά) αυτός που βρίσκεται ή γίνεται κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας, μέσα στο νερό.
  2. πλοίο κυρίως πολεμικό, ειδικά κατασκευασμένο και εξοπλισμένο, το οποίο μπορεί να πλέει και να μάχεται κάτω από την επιφάνεια τής θάλασσας.

Ετυμολογικά προφανής ρίζα είναι από το υπό- + βρύχιος <βαθύς>. Όμως το λεξικό αναφέρει:

Το επίθετο βρύχιος, καθώς και τα σύνθετα περιβρύχιος, υποβρύχιος, σχηματίστηκαν από το θέμα της αιτιατικής ενεστώτα υπόβρυχα (Οδ. ε, 319) που είναι ο αρχαιότερος τύπος αυτής της ομάδας λέξεων και που αργότερα (Αλεξανδρινή εποχή) χρησιμοποιήθηκε επιρρηματικά. Ως βάση αυτών των λέξεων θεωρήθηκε ένα αμάρτυρο ουσιαστικό *βρυξ «νερό,βυθός της θάλασσας». Ενδεχόμενος σημασιολογικός συσχετισμός της λέξης με το βρέχω* θα προϋπέθετε την ύπαρξη συνεσταλμένης βαθμίδαςρυ– < rστο *βρυξ (πρβλ. άγυρις < αγείρω). Τέλος η υπόθεση περί συνδέσεως της λ. με το βρυχώμαι* —από την έκφραση «κύμα βέβρυχε» (Ιλ. Ρ, 264) — προσκρούει τόσο σε σημασιολογικές δυσκολίες όσο και στη βραχύτητα τουυστο βρύχιος, εν αντιθέσει προς το βρυχώμαι όπου τουείναι μακρό και οφείλεται μάλλον σε παρετυμολογία.

Εξ απαλών ονύχων

Ένας φίλος του αι λέξεις, ο Δημήτρης, μας έστειλε μια καταπληκτική λέξη-φράση για να συμπεριλάβουμε στο ιστολόγιο.

Η πρόταση του είναι η φράση εξ απαλών ονύχων η οποία παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον, όχι μόνο λόγω της ασυνήθιστης για ανάλογες εκφράσεις λέξη όνυχας, αλλά γιατί η συγκεκριμένη έκφραση χρησιμοποιείται πάρα πολλές φορές λανθασμένα!

Ας τα πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Τι σημαίνει λοιπόν η λέξη όνυχας που αποτελεί τον πυρήνα της φράσης;

το https://el.wiktionary.org/wiki αναφέρει:

όνυχας=

  1. ημιπολύτιμος λίθος που αποτελεί κρυσταλλική μορφή του χαλαζία, είδος αχάτη με ζώνες σκουρόχρωμες και ανοιχτόχρωμες
  2. το νύχι

Η λέξη όνυχας όμως απαντάται μόνο στις φράσεις εξ όνυχος τον λέοντα και εξ απαλών ονύχων.

Σύμφωνα με το http://www.eduadvisor.gr/:

Το εξ απαλών ονύχων αποτελεί δάνειο από τη λατινική γλώσσα, και πιο συγκεκριμένα από τις «Ωδές» του Οράτιου, του μεγάλου Λατίνου ποιητή του 1ου αιώνα π.Χ. Εκεί απαντά η φράση de tenero ungui, που σημαίνει κυριολεκτικά εξ απαλών ονύχων, από την ηλικία δηλαδή κατά την οποία τα νύχια του παιδιού είναι ακόμη απαλά, τρυφερά (το μεν επίθετο tener σημαίνει απαλός, μαλακός ή τρυφερός, το δε ουσιαστικό unguis σημαίνει όνυξ, όνυχας ή νύχι).

Η φράση λοιπόν σημαίνει μόνο από πολύ νεαρή ηλικία, παιδιόθεν, ευθύς οίκοθεν και όχι ακροθιγώς ή επιδερμικά, επιπόλαια ή οτιδήποτε άλλο παρόμοιο νόημα.

πάρε τη λέξη μου δώσε μου το χέρι σου

Αν τύχει να συναντήσετε και εσείς τυχαία μια λέξη που σας αρέσει ή έχετε στο μυαλό σας για καιρό τον ήχο μιας λέξης που για οποιοδήποτε λόγο σας έκανε εντύπωση, θα μπορούσατε να την μοιραστείτε μαζί μου και να την καταχωρίσω στην δική της ξεχωριστή δημοσίευση. Περιμένω με μεγάλη ανυπομονησία τις προτάσεις σας λοιπόν!