Ένα ιστολόγιο συλλογής λέξεων που συνάντησα τυχαία κατά την διάρκεια της αναγνωστικής μου περιήγησης και αποφάσισα να συλλέξω.

Λέξεις. Ακούμε, μιλάμε, βλέπουμε, δείχνουμε, φωνάζουμε εκατοντάδες κάθε μέρα. Λέξεις κλειδιά, λέξεις μαργαριτάρια, λέξεις νεκρές, νικημένες από τον πανδαμάτορα χρόνο, άλλες νεότευκτες, στιλπνές που θα χάσουν τη γυαλάδα τους μετά την ενηλικίωση τους, λέξεις εύηχες. Αυτές τις λέξεις, που τυχαία με συνάντησαν σε κάποια σελίδα, άρχισα δειλά δειλά να τις μαζεύω μια μια, σαν τις λέξεις πέτρες του Ανδρέα Εμπειρίκου. Το παρόν ιστολόγιο είναι αφιερωμένο σε αυτές τις λέξεις.

Ανδρέας Εμπειρίκος-Αι λέξεις

Στον Nάνο Bαλωρίτη

Όταν καμιά φορά επιστρέφομεν από τους Παρισίους και αναπνέομεν την αύραν του Σαρωνικού, υπό το φίλιον φως και μέσα στα αρώματα της πεύκης, εν τη λιτότητι των μύθων – των σημερινών και των προκατακλυσμιαίων – ως σάλπισμα πνευστών, ή ως ήχος παλμικός, κρουστός, τυμπάνων, υψώνονται πίδακες στιλπνοί, ωρισμέναι λέξεις, λέξεις-χρησμοί, λέξεις ενώσεως αψιδωτής και κορυφαίας, λέξεις με σημασίαν απροσμέτρητον δια το παρόν και δια το μέλλον, αι λέξεις «Eλελεύ», «Σε αγαπώ», και «Δόξα εν υψίστοις», και, αιφνιδίως, ως ξίφη που διασταυρούμενα ενούνται, ή ως κλαγγή αφίξεως ορμητικού μετρό εις υπογείους σήραγγας των Παρισίων, και αι λέξεις: «Chardon-Lagache», «Denfert-Rochereau», «Danton», «Odeon», «Vauban», και «Gloria, gloria in excelsis».

Advertisements

Βρείτε το ΑΙ ΛΕΞΕΙΣ στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

images

Βρείτε το ΑΙ ΛΕΞΕΙΣ στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και ακολουθήστε το!

Πατήστε like στη σελίδα του ΑΙ ΛΕΞΕΙΣ στο facebook:

https://www.facebook.com/ailexeis

και στο TWITTER

@ailexeis

Επίσης πατήστε το κουμπί follow κάτω δεξιά στην οθόνη σας και προσθέστε στο πεδίο το email σας για να ενημερώνεστε για κάθε νέα δημοσίευση.

πάρε τη λέξη μου δώσε μου το χέρι σου

Αν τύχει να συναντήσετε και εσείς τυχαία μια λέξη που σας αρέσει ή έχετε στο μυαλό σας για καιρό τον ήχο μιας λέξης που για οποιοδήποτε λόγο σας έκανε εντύπωση, θα μπορούσατε να την μοιραστείτε μαζί μου και να την καταχωρίσω στην δική της ξεχωριστή δημοσίευση. Περιμένω με μεγάλη ανυπομονησία τις προτάσεις σας λοιπόν!

Μενετός

Μήπως αγοράσατε βιβλία ή άλλα αγαθά από το εξωτερικό και περιμένετε ένα μήνα άχρι  παραδόσεως; ή πήγατε στην τράπεζα και ο μέσος όρος αναμονής είναι τρεισήμισι ώρες; τότε δεν υπάρχουν πολλές επιλογές. Πρέπει να είστε μενετικοί (προσοχή όμως, προς θεού όχι εμετικοί!).

Λέξη φορτωμένη με αρχαιοπρέπεια και σοφία! Την συναντάμε στην υπέροχη φράση του Θουκυδίδη <του δε πολέμου οι καιροί ου μενετοί>  (οι ευνοϊκές περιστάσεις του πολέμου δεν περιμένουν) που συχνά αποδίδεται ή χρησιμοποιείται ως <οι περιστάσεις δεν περιμένουν να τις εκμεταλευτούμε αλλά περνούν γρήγορα> δλδ δεν υπάρχουν περιθώρια αναβολής αλλά είναι αναγκαίο να δράσουμε αμέσως.

Σύμφωνα με το λεξικό συναντάμε τα εξής λήμματα:

μενετός -ή, -όν

  1. ο κατάλληλος για αναμονή ή ο διατεθειμενος να περιμενει
  2. αυτός που περιμένει ΣΥΝ υπομονετικός, καρτερικός, μακρόθυμος

 

μενετικός, -ή, -όν

  1. αυτός που περιμένει ΣΥΝ υπομονετικός, καρτερικός, μακρόθυμος
  2. (το ουδ. ως ουσ.) το μενετικόν> η υπομονή, η καρτερικότητα, η σταθερότητα.

 

 

 

 

 

αχλύς

Υπάρχουν μέρες που το μυαλό σας είναι θολό; έχετε πιει ένα ποτηράκι παραπάνω και δεν μπορείτε να θυμηθείτε την διεύθυνση του σπιτιού σας; τότε είναι πολύ πιθανό να έχετε μόλις γνωρίσει την σκυθρωπή κυρία. Την κυρία αχλύ!

Ακόμα μια λέξη που περιβάλλεται σε μια αχλύ μυστηρίου, χωρίς να φανερώνει το αρχέγονο, αμαρτωλό, σκοτεινό, σχεδόν πένθιμο παρελθόν της αλλά και το γένος της!
Στον Όμηρο χρησιμοποιείται για να δηλώσει τη θολούρα που εμποδίζει την όραση, ειδικότερα στη φράση <κατά δ‘ οφθαλμών κεχυτ‘ αχλύς> (σκοτείνιασαν τα μάτια του, έχασε τις αισθήσεις του) αναφερόμενος στην ομίχλη που σκεπάζει τα μάτια ενός ετοιμοθάνατου πολεμιστή.

Επίσης την συναντάμε στον Ιπποκράτη (ασθένεια των ματιών), τον Κριτία (θολούρα λόγω μέθης), τον Αρχίλοχο (ερωτική συγκίνηση που προκαλεί σύγχυση) και τον Οππιανό (το μελάνι της σουπιάς).  Και τέλος θα την βρείτε και στην καταπληκτική φράση <η αχλύς των παθών>, που σημαίνει τα πάθη που συσκοτίζουν τον νου ή κλονίζουν την πίστη.

ας δούμε τι αναφέρει το λεξικό:

(η) Αχλύς {αχλ-ύος, ύ} (χωρίς πληθυντικό)

  1. η ελαφρά ομίχλη, το νέφος, η θολούρα ΣΥΝ καταχνιά, πούσι.
  2. (μτφ) η κατήφεια του προσώπου ΣΥΝ σκυθρωπότητα, συνοφρύωση

επίσης υπάρχει ο ρηματικός τύπος αχλύω (σκοτεινιάζω, μαυρίζω κάτι) και το επίθετο αχλυώδης (-ης, -ες)

 

Κατώφλι

Η εικαστικός

Έφη Σπύρου

στο Αι Λέξεις

IMG_2337A-wb
Έφη Σπύρου (Φωτογραφία @ Δέσποινα Σπύρου)

Με αφορμή τη νέα της έκθεση στο Σπίτι της Κύπρου με τίτλο «PLEXUS», μια από τις λαμπερές παρουσίες στον χώρο της τέχνης και από τις πιο δραστήριες καλλιτέχνιδες, η εικαστικός Έφη Σπύρου προτείνει στο Αι Λέξεις την λέξη κατώφλι. Ας δούμε μια βασική ερμηνεία της εκπληκτικής αυτής λέξης σύμφωνα με το λεξικό.

κατώφλι, ή και κατώφλιο, το
1. ξύλινο ή λίθινο δοκάρι που συνδέει τις πλευρές πόρτας στο κάτω μέρος τους: Κάθεται στο κατώφλι.
2. στάθμη, όριο, κρίσιμο σημείο μετά από το οποίο αρχίζει ή εκδηλώνεται κάτι (α. «το κατώφλι των γηρατειών» β. «κατώφλιο ακουστότητας»)

Συνέχεια

Λίκτορας

λικτορ

Λίκτορας που κρατά ράβδο με ένα πέλεκυ στο κέντρο.

Ναι ναι και όμως υπάρχει. Πρόκειται για την ελληνοποιημένη εκδοχή του λατινικού Lictor. Δεν θα την βρείτε στα γνωστά λεξικά μαζί με τόσες και τόσες ελληνοποιημένες λέξεις. Θα την συναντήσετε όμως, όχι συχνά η αλήθεια είναι, σε κείμενα πολιτικής ιστορίας, πολιτικών επιστημών ή ακόμα πιθανότερο σε ιστορικά βιβλία που αναφέρονται στην Αρχαία Ρώμη. Φυσικά καμία σχέση με την λέξη λέκτορας. Ο Λίκτορας έχει να κάνει με την ισχύ, την εξουσία, την δύναμη, την επιρροή και εσχάτως με τον φασισμό. Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον το πώς και με ποιόν τρόπο συνδέονται αυτές οι δυο λέξεις. Για να δούμε λοιπόν τι και ποιος ήταν ο Λίκτορας.

Λίκτορας, ο (οι Λίκτορες, μόνο αρσ, ελλην. του Lictor)

Οι Λίκτορες ήταν ακόλουθοι (κλητήρες) ραβδοφόροι [κρατούσαν ραβδί (lictus)] της ρωμαϊκής αρχαιότητας, οι οποίοι συνόδευαν τους Ρωμαίους αξιωματούχους. Η ενδυμασία τους ήταν ανάλογη με εκείνη του αξιωματούχου, και είναι χαρακτηριστικό ότι μέσα στην πόλη φορούσαν τήβεννο ενώ έξω κόκκινο στρατιωτικό μανδύα. Οι Λίκτορες  ως σύμβολο δύναμης και κυριαρχίας κρατούσαν μια ράβδο που αποτελείτο από fascis δηλαδή από μία δέσμη από βέργες φτελιάς ή σημύδας, δεμένες με κόκκινη ταινία. Η προέλευση του είναι μάλλον ετρουσκική. Έχει λοιπόν το νόημα της «ένωσης δυνάμεων σε μία γροθιά». Από την λέξη fascis προέρχεται η λέξη φασισμός! ετυμολογικά για την λέξη φασισμός το λεξικό αναφέρει:

ιταλ. fascismo<fascia «δέσμη, ταινία» < λατινικά fascis, αρχαίο ρωμαϊκό έμβλημα που υιοθέτησε ο Μουσσολίνι το 1919 (ως σύμβολο του κινήματος του), το οποίο παρίστανε μια δέσμη ράβδων με έναν πέλεκυ.

 

fasces lictoriae
Στο εξαιρετικό άρθρο Γέννηση και άνοδος του ιταλικού φασισμού του Πάνου Γιαννακαίνα διαβάζουμε τα εξής:

Ο όρος «φασισμός» προέρχεται από το Fascio, που με τη σειρά του «κατάγεται» από τη λατινική λέξη «fasces» και για την ακρίβεια από την έκφραση «fasces lictoriae». Eπρόκειτο για δεμάτια από ραβδιά (fasces σημαίνει ακριβώς «δεμάτια») τα οποία έφεραν οι Λίκτορες, αξιωματούχοι apparitores (κατώτεροι δημόσιοι λειτουργοί) του ρωμαϊκού πολιτεύματος. Kάθε αξιωματούχος κρατούσε ένα fascis το οποίο αποτελούνταν από έναν αριθμό ραβδιών ανάλογα με τη θέση του στην ιεραρχία, ενώ στη μέση του δεματιού βρισκόταν ένας πέλεκυς. Aυτός συμβόλιζε τη δυνατότητα κοπής της κεφαλής των αντιπάλων του πολιτεύματος.
Στη σημειολογία των φασιστών του Mουσσολίνι, ο πέλεκυς μπορεί να είναι μονός ή διπλός, υπονοώντας την κοπή των κεφαλών όποιων εχθρεύονται το καθεστώς, ανεξάρτητα από τον πολιτικό και ιδεολογικό χώρο από τον οποίο προέρχονται.
H καταγωγή του εθίμου των fasces lictoriae χάνεται στα βάθη του χρόνου και κατά πάσα πιθανότητα βρίσκεται στην περίοδο των Eτρούσκων βασιλέων της Pώμης. Πάντως, καθ’ όλη την περίοδο της Δημοκρατίας, οι Λίκτορες με τα ιδιότυπα σύμβολα της δύναμής τους προηγούνταν των ανώτερων αξιωματούχων της Res Publica σε κάθε δημόσια εμφάνιση. Eπίσης, κατά τη διάρκεια των περίφημων θριάμβων που διεξήγαγαν θριαμβευτές στρατηγοί, οι στρατιώτες που είχαν διακριθεί στη μάχη κουβαλούσαν fasces.
Eίναι αξιοσημείωτο ότι ο πέλεκυς απομακρυνόταν από το δεμάτι όταν οι Λίκτορες βρίσκονταν εντός των ορίων της παλιάς πόλης της Pώμης (Pomerium), κάτι που συμβόλιζε ότι η ανώτερη εξουσία σε αυτό το τμήμα της πόλης ανήκε στο λαό της πόλης και σε κανέναν άλλο.
Tα Fasces ως σύμβολο ισχύος παρέμειναν σε χρήση στη Pώμη και κατά την αυτοκρατορική περίοδο, ενώ σε μεταγενέστερες περιόδους έχουν χρησιμοποιηθεί πολλές φορές σε διάφορες χώρες – πριν και μετά τον Mουσολίνι – ως σύμβολο ενότητας, δύναμης και εξουσίας.

Τέλος, ο βασικός λόγος που η χρήση του όρου γενικεύτηκε – καταχρηστικά πολλές φορές – είναι ιστορικός επειδή ο Μουσολίνι προηγήθηκε,ήδη από το 1922 ,στην κατάκτηση της εξουσίας. Ακόμη κι ο ναζισμός κι ο φαλαγγισμός (δικτατορία Φράνκο στην Ισπανία) συχνά αποκαλούνται με την ιταλική «ετικέτα».

Junia31

Head of Libertas, and on the reverse a consul flanked by two lictors on a denarius

Πομφόλυγα

Η λέξη αυτή σε αντίθεση με την επίρρωση μπορεί να μην φαίνεται αλλά βασικά είναι ιατρικός όρος της δερματολογίας! Πάντως όταν την πρωτοσυνάντησα μου έφερε στο μυαλό την λέξη πυγολαμπίδα για κάποιο περίεργο λόγο! Πομφός (ο βασικός τύπος της) είναι η κάθε είδους φουσκάλας στο δέρμα, η οποία δεν οφείλεται σε σοβαρά παθολογικά αίτια. Όμως, όπως και σχεδόν όλες οι ελληνικές λέξεις, η αρχαία λέξη πέμφιγα (πέμφιξ) που αρχικά σημαίνει πνοή, φύσημα έχει πολλά νοήματα και πλούσια ετυμολογία.

Πομφόλυγας πομφός, (πομφώδης -ης, -ες)

  1. η φουσκάλα στο δέρμα, φλύκταινα οίδημα τού δέρματος.
  2. (μτφ) λόγος κενός περιεχομένου, ανόητη φλυαρία ΣΥΝ αερολογία, μπούρδα, φληνάφημα.
  3. ιατρ. δερματοπάθεια που χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση πομφολύγων στο δέρμα και στους βλεννογόνους.

Συνέχεια

Μυκηθμός

Ένα ακόμα λήμμα το οποίο όπως και η λέξη Ορρωδώ αποτελεί έναν ηχομιμητικό τύπο με καταπληκτική ετυμολογία μιας και βασίζεται σε μία από τις βασικότερες κοινές Ινδοευρωπαϊκές ρίζες που συναντάμε σε πάρα πολλές γλώσσες! Ο τύπος αυτός λοιπόν ανάγεται στην Ινδοευρωπαϊκή ρίζα *mu-k- η οποία είναι μια ονοματοποιημένη ρίζα που δήλωνε μια ηχομίμηση τού υπόκωφου ήχου που παράγεται με πιεσμένα τα χείλη και την θέση των χειλιών όταν ρουφούν ή μουρμουρίζουν ή και του άναρθρου μουρμουρίσματος (παρεκτεταμένη με ουρανικό -κ- μορφή τής αρχικής ρίζας *mū-).

Η ρίζα αυτή αντιστοιχεί με λήμματα τής Γερμανικής και τής Βαλτοσλαβικής, της μεσαιωνική γερμανικής mūhen, mugen, mūwen «μουγκρίζω, στα αρχαία σλαβικά mykŭ (μυκηθμός, μουγκρητό), στα λατινικά mūgiō (μουγκρίζω), στα αγγλικά moo, στα ιταλικά mucca (αγελάδα) και στα γαλλικά mugir.

Ας δούμε τί αναφέρει το λεξικό:

Μυκηθμός

  1. η φωνή των βοοειδών μούγκρισμα, μουκάνισμα
  2. (μεταφορικά) υπόκωφη βοή, θόρυβος π.χ. ο μυκηθμός της θάλασσας
  3. στα αρχαία το βέλασμα των προβάτων

μυκῶμαι, –άομαι, και μύκομαι

  1.  (κυρίως για τα βοοειδή) εκβάλλω μυκηθμό, μουγκρίζω, μουκανίζωμόσχοι σὺν κεραῇσιν ἐμυκήσαντο βόεσσι»,Θεόκριτος)
  2. (για άψυχα) εκβάλλω υπόκωφο και παρατεταμένο ήχο, βοώ, βουίζω.

(α. «η θάλασσαμυκάται λυσσασμένη», Γεώργιος Ζαλοκώσταςβ. «ἤσθου φωνῆς αβροντῆς μυκησαμένης ἅμα καί βροντῆς μυκησαμένης θεοσέπτου ;», Νεφέλες, Αριστοφάνης.)

Επίσης συναντάμε τα μόρια μυκηδόν, μυκή=μούγκρισμα, μύκημα=(αρχαία) ο κρότος της βροντής, ισχυρός ήχος, η μυκηματία= σεισμός με υπόκωφο κρότο και τα ομόρριζα μυώ, μύζω, μύωψ, μύστης, μυστικός, μυστήριον και πιθανά και ο μύθος.

Bόστρυχος

Ο αναγνώστης του ιστολογίου με το νομοτελειακό ψευδώνυμο Πανδαμάτωρ Χρόνος μας πρότεινε την λέξη βόστρυχος! Τον ευχαριστούμε πολύ και περιμένουμε πάντα και τις δικές σας λεξιπροτάσεις στη σελίδα πάρε τη λέξη μου δώσε μου το χέρι σου.

Καταπληκτική λέξη με αβέβαιο ετυμολογικό παρελθόν αλλά και με πολύ ωραίο ήχο! Προσπαθήστε να την προφέρετε καθαρά, να την αρθρώσετε δυνατά στον χώρο και θα δείτε πόσο έντονη ενέργεια εμπεριέχει ο ήχος της! Ενέργεια που μεταδίδεται μέσα από τους αιώνες, μιας και η λέξη έχει αρχαία προέλευση. Ενδιαφέρον έχει η παραδοξότητα που κρύβει μέσα της. Μέσα στην τραχύτητα της, στη τριβή, στην πρόσκρουση των τριών συνεφαπτομένων συμφώνων, στο αρσενικό της γένος (ο Βόστρυχος) κρύβεται το γυναικείο κάλος και η ιδιότητα της θηλυκότητας, η νεότητα, η ανεμελιά. Η μπούκλα των μαλλιών.

Ας δούμε τι λέει το λεξικό αρχίζοντας από τον ρηματικό της τύπο:

Βοστρυχίζω [ρήμα μεταβατικό- βοστρύχισα, -μένος]

  1. κάνω τα μαλλιά μου μπούκλες, τα κατσαρώνω.
  2.  (μεταφορικά για κείμενο) επεξεργάζομαι γλωσσικά, χτενίζω.

βόστρυχος (αρσενικό {βοστρύχ-ου, ων, ους} = η μπούκλα, η τούφα από κατσαρά μαλλιά, πλεξίδα μαλλιών. 

Στην αρχαία Ελληνική γλώσσα έχει περισσότερες σημασίες όπως:

1. η έλικα του κλήματος
2. ονομασία εντόμου
3. Σε συνδυασμό με την λέξη  πυρ στη φράση «βόστρυχος πυρός»η αστραπή.

Πρόκειται λοιπόν για αρχαία λέξη άγνωστης ετυμολογίας. Ίσως συνδέεται με τον παράλληλο τύπο (με εκφραστικό σ) τής λέξης βότρυχος<βότρυς «τσαμπί (σταφύλια)» το οποίο όμως μπορεί απλώς να οφείλεται σε σύγχυση μεταξύ των δύο θεμάτων. Και οι δύο τύποι πάντως βόστρυχος/βότρυχος σώζονται σε νεοελληνικές διαλέκτους: βούτρυχος, βούρυχο, πόστρυχο= μπούκλα

π.χ. «Η κόμη των κοριτσιών σε αρχαίες παραστάσεις εμφανίζεται πλεγμένη σε βοστρύχους με περισσό κάλλος»

Επίσης εκπληκτικό είναι το γεγονός ότι συναντάμε πάρα πολλές συγγενικές λέξεις όπως: 

βοστρυχίζω, βοστρύχισμα, βοστρύχωμα, βοστρυχώνω, βοστρύχωση, βοστρυχωτός, βοστρυχηδόν, βοστρυχίς, βοστρυχοειδής, βοστρυχώδης.